Το κτίριο «Κονοφάγος» στο Λαύριο αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά βιομηχανικά κτίσματα της μεταλλουργικής ιστορίας της περιοχής. Συνδέεται με τη λειτουργία των μεταλλουργικών εγκαταστάσεων και με την ανάγκη προστασίας εργαζομένων και κατοίκων από τα τοξικά καυσαέρια της επεξεργασίας μεταλλευμάτων. Πήρε το όνομά του από τον Καθηγητή Χημικό Μηχανικό/ Μεταλλειολόγο και Πρύτανη του ΕΜΠ Κωνσταντίνο Κονοφάγο, ο οποίος σχεδίασε σύστημα φίλτρανσης για τη συγκράτηση ενώσεων αρσενικού και άλλων επικίνδυνων σωματιδίων.
Με την πάροδο των δεκαετιών και μετά την παύση λειτουργίας του, το κτίριο μετατράπηκε σε έναν ιδιαίτερα επιβαρυμένο χώρο. Η συσσώρευση τοξικών καταλοίπων στο εσωτερικό του, σε συνδυασμό με τη σοβαρή στατική του ανεπάρκεια, δημιούργησε έναν σύνθετο κίνδυνο: αφενός απειλή για τη δημόσια υγεία και το περιβάλλον, αφετέρου απώλεια ενός μοναδικού τεχνικού μνημείου.
Η επιλογή υλοποίησης του έργου βασίστηκε σε τρία κρίσιμα κριτήρια. Πρώτον, στον καθοριστικό κοινωνικό και περιβαλλοντικό αντίκτυπο, καθώς έπρεπε να προστατευθεί μια ολόκληρη πόλη από έναν υπαρκτό κίνδυνο. Δεύτερον, στην ανάγκη εξειδικευμένης και υπεύθυνης τεχνικής παρέμβασης, καθώς το έργο συνδύαζε ασυνήθιστα υψηλό φορτίο επικίνδυνων ρύπων, σοβαρή στατική ανεπάρκεια και περιορισμούς προστασίας μνημείου. Τρίτον, στην ευθύνη διατήρησης της πολιτιστικής κληρονομιάς, αφού το κτίριο αποτελεί χαρακτηρισμένο μνημείο νεότερης βιομηχανικής αρχιτεκτονικής.
Το έργο υλοποιήθηκε στο πλαίσιο χρηματοδότησης ΕΠΑνΕΚ – ΕΣΠΑ 2014–2020 και οργανώθηκε σε τρεις διακριτές φάσεις υψηλής πολυπλοκότητας.
1η Φάση – Επείγουσα στατική θωράκιση: πραγματοποιήθηκαν εργασίες μεταλλικής αντιστήριξης, καθαίρεσης επικίνδυνων στοιχείων και εφαρμογής θερμοσυστελλόμενης κάλυψης, ώστε να εξασφαλιστεί ο πλήρης εγκλεισμός του κτιρίου και να περιοριστεί ο κίνδυνος διασποράς ρύπων.
2η Φάση – Απορρύπανση υπό αυστηρά πρωτόκολλα αρνητικής πίεσης: η απορρύπανση πραγματοποιήθηκε με χρήση εξειδικευμένων συστημάτων αρνητικής πίεσης, προκειμένου να αποτραπεί η διαφυγή επικίνδυνων σωματιδίων στο περιβάλλον. Στο πλαίσιο των εργασιών χρησιμοποιήθηκε προηγμένος, καινοτόμος μηχανολογικός εξοπλισμός για την απόξεση της συσσωρευμένης ρύπανσης (επικαθίσεων) από τις εσωτερικές τοιχοποιίες. Συγχρόνως έλαβαν χώρα εργασίες ανασυσκευασίας των αποβλήτων σε ειδικά μέσα συσκευασίας και μεταφοράς τους σε κατάλληλα διαμορφωμένο και αδειοδοτημένο υπόγειο χώρο αποθήκευσης επικίνδυνων αποβλήτων, τον μοναδικό που λειτουργεί στη χώρα με τις πιο σύγχρονες προδιαγραφές. Παράλληλα, εφαρμόστηκε συνεχής παρακολούθηση της ποιότητας του αέρα, τόσο εντός των χώρων εργασίας όσο και στην εξωτερική ατμόσφαιρα, ενώ το προσωπικό εργάστηκε υπό αυστηρά μέτρα ατομικής προστασίας και πρωτόκολλα υψηλής επικινδυνότητας. Συνολικά απομακρύνθηκαν 2,7 τόνοι αρσενικού, όταν ποσότητα κάτω από 1 g αρκεί για να επιφέρει οξεία δηλητηρίαση.
3η Φάση – Στατική και αισθητική αποκατάσταση: ακολούθησαν εργασίες αποκατάστασης του δομικού κελύφους, όπως εφαρμογή εκτοξευόμενου σκυροδέματος (gunite), τσιμεντενέματα, αποκατάσταση λιθοδομής, ανακατασκευή δομικών στοιχείων και διαμόρφωση του περιβάλλοντος χώρου, με στόχο το κτίριο να παραμείνει ασφαλές, αναγνωρίσιμο και λειτουργικά ενταγμένο στο περιβάλλον του ΤΠΠΛ.
Το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της πρωτοβουλίας είναι ότι δεν επρόκειτο για μια συμβατική περιβαλλοντική απορρύπανση, αλλά για μια ολοκληρωμένη παρέμβαση υψηλής επικινδυνότητας σε μνημείο. Το έργο συνδύασε απομάκρυνση ιδιαίτερα τοξικών ουσιών, εργασία σε κτίριο με εκτεταμένη ετοιμορροπία, αυστηρό εγκλεισμό ρύπων, συνεχή παρακολούθηση και σεβασμό σε ένα κέλυφος με ιστορική και πολιτιστική αξία.
Η υλοποίησή του χωρίς εργατικό ή περιβαλλοντικό συμβάν επιβεβαιώνει την ποιότητα του σχεδιασμού, την αυστηρότητα των πρωτοκόλλων και την τεχνική αρτιότητα της παρέμβασης. Παράλληλα, δημιουργεί ένα σημαντικό παράδειγμα καλής πρακτικής για την αποκατάσταση ρυπασμένων βιομηχανικών μνημείων σε αστικά ή περιαστικά περιβάλλοντα.
