 |
 |
ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ
Η μείωση των πλαστικών μιας χρήσης (take-away κύπελλα, πλαστικά μπουκάλια) και η προώθηση της κουλτούρας επαναπλήρωσης (refill culture) σε νησιωτικά πανεπιστημιακά campus, σχολεία και τοπικές κοινωνίες.
Ο στόχος επιτεύχθηκε μέσω:
1) της πρωτογενούς καταγραφής καταναλωτικών στάσεων, εμποδίων και κινήτρων,
2) της ενεργούς συμμετοχής των φοιτητών/τριών ως ερευνητών και πρεσβευτών αειφορίας στον αστικό ιστό, και
3) της διασύνδεσης των πρακτικών διαχείρισης πόσιμου νερού/δημόσιων βρυσών (Μυτιλήνη) με την ευαισθητοποίηση καταναλωτών και επιχειρήσεων εστίασης (Ρόδος, Μυτιλήνη).
Η πρωτοβουλία εντάσσεται στον ευρύτερο στρατηγικό προσανατολισμό του Πανεπιστημίου Αιγαίου για την ενσωμάτωση της βιωσιμότητας στην εκπαίδευση, την έρευνα, τη λειτουργία των πανεπιστημιακών μονάδων και τη σύνδεσή τους με τις νησιωτικές κοινωνίες. Το Πανεπιστήμιο Αιγαίου λειτουργεί ως «Living Lab» βιωσιμότητας, συνδέοντας την επιστημονική γνώση με πραγματικές κοινωνικές και περιβαλλοντικές προκλήσεις των νησιών.
Φοιτητική και πανεπιστημιακή κοινότητα (προπτυχιακοί/μεταπτυχιακοί φοιτητές/τριες, μέλη ΔΕΠ, προσωπικό), ιδιοκτήτες/ριες και εργαζόμενοι/ες σε επιχειρήσεις εστίασης και take-away καφέ, σχολεία, τοπική αυτοδιοίκηση, πολίτες και επισκέπτες της Ρόδου και της Μυτιλήνης.
2025-26 (Προετοιμασία, οργάνωση συνεργασιών, οργάνωση καμπάνιας «Επιστροφή στη Βρύση», εγκατάσταση δημόσιας βρύσης στο campus Μυτιλήνης, ενημερωτικό QR, πιλοτικό πρόγραμμα σε σχολεία).
2026 (Ολοκληρωμένη πρωτοβουλία με φάση προετοιμασίας, έρευνας πεδίου τον Μάρτιο 2026, αρχική στατιστική ανάλυση και διάχυσης πρώτων αποτελεσμάτων)
Τα πλαστικά μίας χρήσης αποτελούν μία από τις σημαντικότερες προκλήσεις για τα νησιωτικά οικοσυστήματα του Αιγαίου. Η αυξημένη κατανάλωση εμφιαλωμένου νερού, ιδιαίτερα κατά τους θερινούς μήνες, επιβαρύνει σημαντικά τα συστήματα διαχείρισης αποβλήτων και το φυσικό περιβάλλον.
Ανταποκρινόμενο σε αυτή την πρόκληση, το Πανεπιστήμιο Αιγαίου υλοποίησε μια ολοκληρωμένη πρωτοβουλία αλλαγής συμπεριφορών και προώθησης της επαναχρησιμοποίησης, συνδυάζοντας δύο αλληλοσυμπληρούμενες δράσεις στα νησιά της Ρόδου και της Λέσβου.
Η πρώτη δράση, «Από το Πλαστικό στην Αειφορία», αναπτύχθηκε στη Ρόδο στο πλαίσιο πρωτοβουλίας παγκόσμια ημέρα ανακύκλωσης. Μέσα από συμμετοχική έρευνα, οι φοιτητές/τριες ανέλαβαν ενεργό ρόλο ως ερευνητές πεδίου, υλοποιώντας έρευνα σχετικά με τις συνήθειες κατανάλωσης νερού και τη χρήση πλαστικών μιας χρήσης, που σχεδίασαν καθηγητές του Παιδαγωγικού Τμήματος Δημοτικής Εκπαίδευσης.
Η έρευνα πραγματοποιήθηκε σε κατοίκους, εργαζόμενους/ες, επισκέπτες/ριες και επαγγελματίες της περιοχής, παρέχοντας πολύτιμα δεδομένα για τις αντιλήψεις και τις προθέσεις των πολιτών σε σχέση με τις βιώσιμες εναλλακτικές λύσεις. Σε συνεργασία με την εθελοντική ομάδα «Ομορφαίνουμε γειτονιές» η έρευνα-δράση πλαισιώθηκε με σχετική εικαστική παρέμβαση στον δημόσιο χώρο, ενώ διανεμήθηκαν επαναχρησιμοποιούμενα ποτήρια και εκπαιδευτικό υλικό.
Με βάση τα αποτελέσματα της έρευνας, προγραμματίζονται δράσεις ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης για την ενίσχυση της χρήσης επαναχρησιμοποιούμενων δοχείων και την προώθηση μιας τοπικής κουλτούρας επαναπλήρωσης νερού (Refill Culture). Παράλληλα δημιουργήθηκαν συνέργειες με τοπικές επιχειρήσεις και φορείς για την ανάπτυξη ενός φιλικότερου προς το περιβάλλον μοντέλου κατανάλωσης.
Η δράση στη Ρόδο δεν περιορίστηκε στην ενημέρωση, αλλά παρήγαγε πρωτογενή δεδομένα που μπορούν να αξιοποιηθούν στον σχεδιασμό τοπικών πολιτικών και κινήτρων για τη μείωση των πλαστικών μιας χρήσης.
Η δεύτερη δράση, «Επιστροφή στη Βρύση», υλοποιήθηκε στη Μυτιλήνη ως πρωτοβουλία του Τμήματος Περιβάλλοντος του Πανεπιστήμιου Αιγαίου στο πλαίσιο της γενικότερης πολιτικής του για την ευαισθητοποίηση των πολιτών σε περιβαλλοντικά υπεύθυνες συμπεριφορές. Η δράση επικεντρώθηκε στην ενίσχυση της εμπιστοσύνης των πολιτών στο πόσιμο νερό δικτύου και στην ανάδειξη των περιβαλλοντικών ωφελειών που προκύπτουν από την υποκατάσταση του εμφιαλωμένου νερού.
Στο πλαίσιο αυτό εγκαταστάθηκε δημόσια βρύση επαναπλήρωσης νερού στην πανεπιστημιούπολη του Πανεπιστημίου Αιγαίου, συνοδευόμενη από σύστημα ψηφιακής ενημέρωσης μέσω QR code. Οι χρήστες μπορούσαν να έχουν άμεση πρόσβαση σε στοιχεία ποιότητας νερού, πληροφορίες για τα οφέλη της επαναπλήρωσης και εκτιμήσεις του περιβαλλοντικού αποτυπώματος που αποφεύγεται χάρη στη χρήση επαναχρησιμοποιούμενων μπουκαλιών.
Παράλληλα, πραγματοποιήθηκαν βιωματικά εκπαιδευτικά εργαστήρια σε σχολικές μονάδες της Λέσβου, όπου μαθητές/ριες και εκπαιδευτικοί ενημερώθηκαν για τις επιπτώσεις των πλαστικών απορριμμάτων, τη σημασία της πρόληψης παραγωγής αποβλήτων και τον ρόλο των ατομικών επιλογών στην προστασία του περιβάλλοντος. Στη σχετική δράση συμμετείχαν 107 μαθητές και μαθήτριες, ενώ χρησιμοποιήθηκαν διαδραστικά εργαλεία και πρόσβαση μέσω QR code σε στοιχεία ποιότητας νερού.
Η συνολική πρωτοβουλία ανέδειξε μια ολοκληρωμένη προσέγγιση που συνδυάζει την έρευνα, την εκπαίδευση, τη συμμετοχή των πολιτών, την αξιοποίηση ψηφιακών εργαλείων και τη δημιουργία πρακτικών λύσεων για τη μείωση των πλαστικών μίας χρήσης.
Ταυτόχρονα, ενίσχυσε τη συνεργασία μεταξύ πανεπιστημίου, τοπικής αυτοδιοίκησης, εκπαιδευτικής κοινότητας, επιχειρήσεων και κοινωνίας των πολιτών, δημιουργώντας τις προϋποθέσεις για τη μακροχρόνια υιοθέτηση βιώσιμων πρακτικών. Πρόσθετα, δημιουργεί ένα μοντέλο που μπορεί να μεταφερθεί σταδιακά και σε άλλες πανεπιστημιακές μονάδες του Πανεπιστημίου Αιγαίου και, ευρύτερα, σε άλλες νησιωτικές κοινότητες. Η ίδια η πανεπιστημιακή δράση στη Μυτιλήνη έχει ήδη διατυπώσει ως προοπτική τη δημιουργία ευρύτερου δικτύου δημόσιων βρυσών στις πανεπιστημιακές μονάδες και στις πόλεις που τις φιλοξενούν.
Η καινοτομία της πρωτοβουλίας έγκειται στη μετατροπή του Πανεπιστημίου Αιγαίου σε ένα ζωντανό εργαστήριο βιωσιμότητας (Living Lab), όπου η διδασκαλία, η έρευνα και η κοινωνική προσφορά συνδέονται άμεσα με πραγματικές περιβαλλοντικές προκλήσεις.
Η δράση συνδυάζει:
- συμμετοχική έρευνα με ενεργό ρόλο των φοιτητών/τριών,
- εκπαίδευση και ευαισθητοποίηση διαφορετικών κοινωνικών ομάδων,
- συνεργασίες με επιχειρήσεις και δημόσιους φορείς,
- χρήση ψηφιακών εργαλείων ενημέρωσης μέσω QR codes,
- ποσοτικοποίηση του περιβαλλοντικού οφέλους από την αποφυγή πλαστικών μίας χρήσης, ανάπτυξη τοπικής κουλτούρας επαναπλήρωσης νερού.
- σύνδεση της παραγόμενης επιστημονικής γνώσης με πρακτικές παρεμβάσεις στον δημόσιο και πανεπιστημιακό χώρο.
Η προσέγγιση αυτή επιτρέπει τη συνδημιουργία λύσεων με την τοπική κοινωνία, ενισχύοντας τη δυνατότητα αναπαραγωγής του μοντέλου σε άλλα νησιά και περιοχές της Μεσογείου. Το στοιχείο αυτό ενισχύει τον χαρακτήρα της πρωτοβουλίας όχι ως μεμονωμένης δράσης, αλλά ως εφαρμοσμένου μοντέλου αλλαγής συμπεριφοράς με δυνατότητα συνέχειας και κλιμάκωσης.
Europe Direct Νοτίου Αιγαίου (ΑΝ.ΔΩ Α.Ε.), Εθελοντική oμάδα «Ομορφαίνουμε γειτονιές», Εργαστήρια Παιδαγωγικών Τμημάτων Πανεπιστημίου Αιγαίου (Εργαστήριο Διδακτικής Φυσικών Επιστημών & Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης, Εργαστήριο Γλωσσολογίας, Λαογραφίας και Λογοτεχνίας του Π.Τ.Δ.Ε., Εργαστήριο Εφαρμοσμένης Έρευνας για την Π.Ε. και Αγωγή του Τ.Ε.Π.Α.Ε.Σ.) και take-away καφέ.
Τμήμα Περιβάλλοντος (Εργαστήριο Περιβ. Εκπαίδευσης Αγωγής & Επικοινωνίας, Εργαστήριο Επιχειρησιακής Περιβαλλοντικής Πολιτικής & Διαχείρισης, Εργαστήριο Τοπικής και Νησιωτικής Ανάπτυξης, Εργαστήριο Ποιότητας Υδάτων & Αέρα), Δήμος Μυτιλήνης/Δημοτική Επιχείρηση Ύδρευσης Αποχέτευσης, Δ/νση Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Λέσβου, Καταστήματα εστίασης Μυτιλήνης.
Οι συνεργαζόμενοι φορείς δεν λειτούργησαν απλώς υποστηρικτικά, αλλά συμμετείχαν σε διαφορετικά στάδια της έρευνας, της υλοποίησης, της ενημέρωσης και της διάχυσης της δράσης.
3 μέλη ΔΕΠ και ερευνητικό προσωπικό στον σχεδιασμό και την επεξεργασία των δεδομένων. 21 φοιτητές/τριες ως ερευνητές πεδίου και πρεσβευτές αειφορίας. Εθελοντές/τριες καλλιτέχνες της ομάδας «Ομορφαίνουμε γειτονιές» και 93 επαγγελματίες της εστίασης που συμμετείχαν ενεργά στη διαδικασία διαβούλευσης και καταγραφής.
Στη Μυτιλήνη: 4 μέλη ΔΕΠ και διδάσκοντες, 20 φοιτητές/τριες ως ερευνητές πεδίου και πρεσβευτές αειφορίας, 107 μαθητές/μαθήτριες, 34 επαγγελματίες εστίασης.
Η ενεργός συμμετοχή των φοιτητών/τριών αποτελεί βασικό στοιχείο της πρωτοβουλίας, καθώς μετατρέπει τη μαθησιακή διαδικασία σε εφαρμοσμένη εμπειρία έρευνας και κοινωνικής παρέμβασης.
Ρόδος (Δωδεκάνησα, Περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου)
Μυτιλήνη/Λέσβος (Περιφέρεια Βορείου Αιγαίου)
Η πρωτοβουλία παρήγαγε σημαντικά και μετρήσιμα κοινωνικά, περιβαλλοντικά και εκπαιδευτικά αποτελέσματα.
Κοινωνική συμμετοχή
- 337 πολίτες συμμετείχαν στην έρευνα πεδίου στη Ρόδο.
- 127 τοπικές επιχειρήσεις προσέγγισαν τη δράση και συμμετείχαν στη διερεύνηση δημιουργίας δικτύου επαναπλήρωσης.
- 107 μαθητές/τριες και εκπαιδευτικοί συμμετείχαν σε εκπαιδευτικά εργαστήρια στη Λέσβο.
- Δεκάδες φοιτητές/τριες εκπαιδεύτηκαν και συμμετείχαν ενεργά ως ερευνητές πεδίου και πρεσβευτές αειφορίας.
Αλλαγή στάσεων και συμπεριφορών
Στη Ρόδο
Συλλογή και ανάλυση δεδομένων από 337 συμμετέχοντες/ουσες: 244 καταναλωτές και 93 επιχειρηματίες &εργαζόμενοι/ες take-away.
- 72% των πολιτών δήλωσε έντονη ανησυχία για τα μικροπλαστικά που εισέρχονται στον οργανισμό, αναδεικνύοντας τη δημόσια υγεία ως τον κύριο επιταχυντή οικολογικής συνείδησης.
- 88% των καταναλωτών δήλωσε ότι μια συμβολική έκπτωση 0,20€ αρκεί για να υιοθετήσει τη χρήση επαναχρησιμοποιούμενου ποτηριού.
- 65% των επιχειρηματιών δήλωσε θετικό να ενταχθεί σε τοπικό δίκτυο αειφορίας, εφόσον υπάρχει υποστήριξη και κίνητρα από τον Δήμο.
- 60% των πολιτών δήλωσε ότι η ατομική καταναλωτική στάση ασκεί πίεση στην αγορά για πράσινη μετάβαση.
- Το 40% θεωρούσε λανθασμένα την ανακύκλωση ως επαρκή λύση για τα πλαστικά μιας χρήσης, οδηγώντας σε στοχευμένη ενημέρωση για την πρόληψη αποβλήτων (Εντοπισμός «κενού γνώσης»).
- Διανομή επαναχρησιμοποιούμενων ποτηριών και ειδών από το Europe Direct και κατάθεση τεκμηριωμένης πρότασης προς τις δημοτικές αρχές για τοπικό σήμα και δίκτυο «Refill».
Στη Μυτιλήνη
Συλλογή και ανάλυση δεδομένων από 107 μαθητές/τριες των Πρότυπων Σχολείων Μυτιλήνης του Πανεπιστημίου Αιγαίου.
Αποτελέσματα:
- 66% των μαθητών/τριών δεν γνωρίζει εάν το νερό της πόλης είναι ασφαλές.
- 64% δεν γνωρίζει εάν το νερό της πόλης ελέγχεται τακτικά.
- 53% δεν εμπιστεύεται την ποιότητα νερού στη βρύση του σχολείου.
- Το 80% θα επέλεγε νερό βρύσης, εφόσον γνώριζε ότι γίνονται τακτικοί έλεγχοι του πόσιμου νερού.
- Το 90% γνωρίζει ότι τα πλαστικά αποτελούν σημαντικό περιβαλλοντικό πρόβλημα.
- Το 38,3% όμως δεν συνδέει άμεσα τα μικροπλαστικά με την κατανάλωση εμφιαλωμένου νερού.
Δειγματοληπτική έρευνα στον τομέα εστίασης (34 επιχειρήσεις) για την πρόθεση τους να προσφέρουν νερό βρύσης στα καταστήματα τους
Αποτελέσματα:
- Το 67% των επιχειρηματιών εμφανίζει έλλειψη εμπιστοσύνης στο νερό δικτύου, κυρίως λόγω άγνοιας.
- Το 63,3% θα ενθάρρυνε τη χρήση νερού βρύσης, εφόσον ήταν σίγουροι για την ασφάλεια του.
- Μόνο το 33,3 % προσφέρει ήδη την εναλλακτική του νερού βρύσης.
Τα στοιχεία αυτά δεν αποτυπώνουν μόνο το υφιστάμενο πρόβλημα, αλλά εντοπίζουν συγκεκριμένα εμπόδια και κίνητρα που μπορούν να αξιοποιηθούν για τον σχεδιασμό επόμενων παρεμβάσεων.
Περιβαλλοντικό αποτύπωμα
- Αποφεύχθηκε η χρήση περίπου 15.000 πλαστικών μπουκαλιών νερού.
- Αποτράπηκε η κατανάλωση 183,6 κιλών πλαστικού.
- Αποφεύχθηκαν εκπομπές περίπου 2.064,7 κιλών ισοδυνάμου διοξειδίου του άνθρακα (CO₂e).
Τα μετρήσιμα αυτά αποτελέσματα αποτελούν τεκμήρια αποτελεσματικότητας της πρωτοβουλίας και δημιουργούν σημείο αναφοράς για την παρακολούθηση της μελλοντικής της εξέλιξης.
Η πρωτοβουλία ενίσχυσε τον ρόλο του Πανεπιστημίου Αιγαίου ως φορέα καινοτομίας, βιωσιμότητας και κοινωνικής προσφοράς στα νησιά του Αιγαίου.
Παράλληλα:
- ενδυνάμωσε τη σύνδεση του Πανεπιστημίου με τις τοπικές κοινωνίες,
- προώθησε διεπιστημονικές και διανησιωτικές συνεργασίες,
- καλλιέργησε περιβαλλοντικές δεξιότητες σε φοιτητές/τριες και μαθητές/τριες,
- ενίσχυσε τη συνεργασία με δήμους, σχολεία, επιχειρήσεις και κοινωνικούς φορείς,
- παρήγαγε πολύτιμα δεδομένα για τον σχεδιασμό πολιτικών μείωσης των πλαστικών απορριμμάτων,
- δημιούργησε ένα πρότυπο που μπορεί να αναπαραχθεί σε άλλες νησιωτικές περιοχές.
Παράλληλα, η δράση ενισχύει έναν ευρύτερο στρατηγικό στόχο του Πανεπιστημίου Αιγαίου: να λειτουργεί όχι μόνο ως φορέας παραγωγής γνώσης, αλλά και ως ενεργός εταίρος των νησιωτικών κοινωνιών και καταλύτης βιώσιμου μετασχηματισμού. Η συνέχεια της πρωτοβουλίας βασίζεται στην αξιοποίηση των δεδομένων που έχουν ήδη συλλεχθεί, στη διατήρηση και επέκταση των σχετικών συνεργασιών, στην ανάπτυξη δικτύων refill και στη δυνατότητα μεταφοράς του μοντέλου σε περισσότερες πανεπιστημιακές μονάδες και νησιωτικές κοινότητες.
Ενδεικτικά δημοσιεύματα και σχετικός αντίκτυπος
https://www.stonisi.gr/post/107804/mathhtes-kai-mathhtries-sth-mytilhnh-epestrepsan-sth-vrysh
https://www.stonisi.gr/post/97934/gemise-to-mpoykali-soy-sth-vrysh-toy-panepisthmioy-aigaioy
https://www.deyamyt.gr/announcements/nea/pagkosmia-imera-neroy-2025